جستارگشایی: در این روزها که من مصروف امتحانات پایان ترم هستم، صحبت ها و مکاتبات من با محترمه خانم میم ادامه یافت. ایشان تاکید دارند که حقیقت یکی نیست و سعادت به تعداد آدم ها وجود دارد. من هم توضیحاتی نوشتم برای ایشان و ایشان هم لطف کردند و پاسخی ارسال نمودند و بازهم توضیحاتی من فرستاده ام که ذیلا به شما دوستان عزیز تقدیم می کنم:

خانم میم! سلام و عصرت بخیر
ببین وقتی از حقیقت و سعادت و راه های رسیدن به آن صحبت می کنیم، نیازمند این است که این اصطلاحات تعریف بشوند. اگر کسی می گوید حقیقت یکی است و سعادت دارای مفهوم مشخصی است، یا کسی برعکس این را می گوید باید این اصطلاحات را تعریف کند و بعد حرفای بعدی را بزند.
من این طوری نظر دارم که اگه حقیقت، واحد نباشه و اگه سعادت، واحد نباشه، فلسفه خلقت انسان زیر سوال می ره. و نیز هدف مندی آفرینش انسان مخدوش می شه و زیر سوال می ره. آیا انسان یک موجود بی هدف است؟ یعنی اگر هر انسانی هر کاری کرد و به هر راهی رفت و هرجور زندگی کرد، درسته و سعادت مند است؟ این یعنی اینکه هیچ معیاری و شاخصی برای درستی و نادرستی وجود نداره و به عبارت دیگه، هرکس هر کاری کرد، کار درستی کرده است. درحالیکه ما می بینیم زندگی معمولی آدما و جامعه ها از حد اقل معیارها و ضوابط برخوردار است و همه جوامع حتی لیبرال ترین هایش هم، این طوری فکر نمی کنند و اجازه نمی دهند هرکس هر کاری دلش خواست انجام دهد. چرا؟ چون همه بشریت حداقل، این را قبول دارد که انسان ها و جوامع بشری نیازمند نظم و هدفمندی و انضباط است و هر جامعه ای به تناسب جهان بینی خودش، هدفی را به عنوان سعادت برای خودش قائل هست و حتی از ارزش های بشری و حقوق بشر سخن می گویند. این ها نشانه این است که مادیگرا ترین آدم ها هم که مسوولیتی در جامعه خود دارند، معتقد به نظم و انتظام زندگی افراد و جوامع می باشند و اجازه نمی دهند هرکس هرجور دلش خواست رفتار کند.
بنابرین از این قاعده کلی و عمومی می توان به خوبی نتیجه گرفت که زندگی انسان، واجد ویژگی های ذیل است:
الف. هدفمندی
ب. نظم مداری
پ. ارزشمندی
ت. معیارمندی

خانم میم! وجود این ویژگی ها، که – به یک اعتبار بجز مورد پ - در همه موجودات عالم وجود دارند – محققان علوم طبیعی آن را تایید کرده اند- نشان دهنده این است که یک فکر کلی و یک عقل کلی و مطلق وجود دارد که آفریننده و تنظیم کننده این ویژگی هاست. آن عقل مطلق، حقیقت مطلق است و بقیه هستی، تجلی آن حقیقت. و به عبارت دیگه، آن عقل مطلق، ریشه همه هستی است و می دانید که جدا شدن از ریشه سبب خشک شدن شاخ و برگ ها می شود.
این حرف ها، حرفهای کتابی نیست مینا! کمی دقت و تامل و توجه به زندگی معمولی یک انسان، یک پرنده، یک گیاه و یک سنگ هم به خوبی این قواعد را در وجودش نشان میدهد.
در انسان، ویژگی «ارزشمندی» نشان دهنده وجود بعد روحانی و معنوی او هم هست. همین که تو اجازه نمیدی کسی ارزشهای اخلاقیت رو مورد خدشه قرار بده و نادیده بگیره نشان می دهد که تو یک انسان ارزش مدار و معیارمند هستی اما نیازمند توسعه و گسترش است. مثلا چرا اجازه نمی دهی کسی با تو سکس چت کنه؟ این نشاندهنده وجود یک حقیقت در باورهای توست که زیرپا گذاشتنش را برنمی تابی و آن را با سعادت خود در منافات می بینی. هرکس دیگری هم که با تو در ارتباط باشه و این ارزش را در زندگی تو ببیند، و عقل هم داشته باشه به راحتی، منظور تو را متوجه می شه و به وجود این ارزش در باور و زندگی تو احترام می گذاره. این ها نشان دهنده این است که هم حقیقت وجود داره هم سعادت.
بله ما انسان ها به تناسب ظرفیت فکری و رشد عقلانی خودمان، در تطبیق دادن ارزشهای مان با مصادیق واقعی دچار تفاوت برداشت و نظر می شویم. به همین جهت است که دین های مختلف، فرهنگ های مختلف و مذاهب و مکاتب گوناگون فکری و عملی به وجود آمده است.
نظر من این است که اگر عقل ها، به «تعقل ناب» نزدیک شوند، با توجه به قاعده های «ارزشمندی» و «معیار مندی»، به حقیقت و سعادت نزدیک می شه. تعقل ناب، تعقلی است که از هواها و هوس ها و تاثیرات اجتماعی و محیطی به اندازه بیشتری رها شده باشد.
کولبرگ یک روانشناس و محقق امریکایی است که در زمینه رشد اخلاقی انسان، مطالعه بسیار خوبی انجام داده و می گوید بالاترین درجه رشد اخلاقی این است که یک فرد، کاری را به خاطر اصالت و ارزشمندی آن آنجام دهد، نه به خاطر هیچ دلیل دیگری مثلا قوانین و ارزشهای اجتماعی یا پیامدهای مثبت و منفی آن. این حرف خیلی خوبی است. به نظر من اگر کسی به این درجه از رشد اخلاقی دست یابد،یا خیلی به آن نزدیک شود، زندگی حقیقی خواهد داشت و به سعادت نائل می شود.
ژان پیاژه روانشناس معروف سویسی هم می گوید بالاترین درجه رشد عقلانی انسان این است که به تفکر انتزاعی برسد و از عینیات و ملموسات بتواند خود را جدا کند و در ورای آن ها بتواند بیندیشد.
اریکسون دیگر روانشناس برجسته که در زمینه رشد اجتماعی – روانی تحقیق مفصلی کرده می گوید کسی می تواند در جوانی، «رابطه صمیمانه» با دیگران خصوصا زوجش داشته باشد و در بزرگسالی انسان «مولد» و «مفید» و «موثر» در زندگی فردی و اجتماعی باشد که در نوجوانی تا اوایل جوانی به «هویت» خود دست یافته باشد.
خانم میم! مشکل عمده بخش بزرگی از ما آدمها این است که این «هویت» را پیدا نکرده ایم یا شفاف نیست برای ما. مبهم است و کدر و نامشخص. به عبارت دیگر، مشکل اصلی ما این است که در زمینه «انسان شناسی» کمتر کار کرده ایم. نمی دانیم «انسان» کیست. تا وقتی که انسان نتواند هویت خود را بیابد و به سوالات اساسی خود جواب واضح بدهد، همواره سردرگم خواهد بود. نه می تواند هدف درستی برای خود تعریف کند، نه می تواند رابطه خوبی با شریک زندگی خود داشته باشد، نه می تواند مسائل اجتماعی و سیاسی را درست تحلیل و بررسی کند، و در نهایت نمی تواند رابطه تعریف شده و واضحی با «خدا» داشته باشد. در این صورت، پا در هوا می ماند و معلق و بلا تکلیف. هم خودش اذیت می شود، هم احیانا دیگران را اذیت می کند.
نکته دیگر این است که اگر گفتم راه رسیدن به سعادت، یکی است، منظورم ارزش ها و معیارهای کلی این راه است و جهت گیری آن. وگرنه هرکسی در یک زمینه ای توانایی بیشتری دارد یا در یک ساحه ای کار و فعالیت می کند. یکی نقاش است و یکی کارگر بنایی، یکی مهندس است و یکی مقنی، یکی رئیس است و یکی جارو کش خیابان. این ها مهم نیست. مهم انگیزه ها و هدف ها و هویت ها ست.
و نکته سوم اینکه اگر گفتم تنها کسی سعادت مند می شود که به حقیقت نزدیک تر باشد، منظور این است که در این راه سعی و تلاش کند. افراد به تناسب فرصت ها و امکانات فکری که در اختیار دارد، مسوول است و به نسبت نحوه استفاده از این فرصت ها و امکانات، پاداش و جزا دریافت می کند. ممکن است یک شیعه مسلمان، از فرصت ها و امکانات فکری، خوب استفاده نکند و به جهنم برود و یک بت پرست مشرک از امکانات و فرصت های محدود فکری و معنوی که در اختیار دارد، در راه حقیقت خوب استفاده کند و حداقل به جهنم نرود. نمونه این نوع داوری را امروزه در تمام نظام های حقوقی در همه جهان هم می بینیم که در قضاوت ها همیشه محدودیت های افراد متهم، در نظر گرفته می شود؛ از همین رو قاعده «شرایط تخفیف» و «شرایط تشدید» مجازات و حتی قاعده «سلب مسوولیت کیفری» تحت شرایطی وجود دارد.
بنابرین به اعتقاد ادیان توحیدی خصوصا اسلام، خداوند دارای صفات «حکیم» و «عادل» است؛ ولذا «وضعیت واقعی» آدم ها را در زمان و مکان عمل، در نظر می گیرد.
با تشکر
محمد رحمتی

  ****

محمد! سلام، نصفه شبت بخیر
بله در واقع اگه من این فرض رو بپذیرم که خدایی هست با بخش اول نظر تو موافق هستم.البته حتی اگه هم نپذیرم که خدایی هست باز هم انسان به حکم انسان بودن(و نه فقط عقلش، چرا که عقل منفعت طلبه در حالی که مفاهیم اخلاقی_مثل صداقت و ایثارو..._ گاهی به ضرر منافع انسان هستن)معیارهاو ارزشهای اخلاقی و انسانی داره که خیلی هاشون هم ثابت بوده در طول تاریخ.
پس در هر حال من با بخش اول نظرت موافقم(آفتاب از کدوم طرف در اومده؟!)و اما تعقل ناب! ببینم محمد تو اگه توی آمریکا به دنیا اومده بودی آیا مسلمون میشدی؟ یعنی اگه با اون فرهنگ و ارزشها بزرگ میشدی و اون تبلیغاتو به خورد مغزت میدادن آیا فکر میکردی که مسلمون میشدی؟ میدونی آمریکایی ها اتفاقا مسیحی های معتقدی هم هستن. و اونوقت چطوری انقدر راحت ترازوتو دستت میگیری و میگیری"ممکن است یک شیعه مسلمان، از فرصت ها و امکانات فکری، خوب استفاده نکند و به جهنم برود و یک بت پرست مشرک از امکانات و فرصت های محدود فکری و معنوی که در اختیار دارد، در راه حقیقت خوب استفاده کند و حداقل به جهنم نرود" بله میدونم که گفتی بت پرست و نه مسیحی اما اگه تو وسط هندوستان بزرگ شده بودی و خانواده و قوم و قبیلت گوساله می پرستیدن اونوقت آیا باز هم فکر میکنی مسلمون میشدی؟!!!! از توی کتابات بیا بیرون!!!! وقتی میگم از توی کتابات بیا بیرون منظورم این نیست که از حرفاشون استفاده نکن. منظورم اینه که واقعیتها رو ببین.
اینکه بگیم اسلام از ادیان دیگه کاملتره خب این یک بحث تئوری هست. در عمل آیا مسلمونها پیشرفته و آزادن؟ آیا شادن؟ این اسلامی که میگی کجا به دردشون خورده؟ برای حل مشکلات ساده ی مردمشون؟ برای ایجاد فرهنگ بهتر؟!!! کجا؟ با استناد به یک آیه ی قران نمیشه حرف زد.
هروقت توی واقعیت، این اسلام تونست برای مسلمونها(والبته همه ی انسانها) آسایش، پیشرفت فرهنگ و آزادی بیاره، اونوقت قابل دفاع هست. به هر حال نمیخواستم وارد بحث حاشیه ای بشم. حرف اصلیم این بود که میگی امکانات و فرصتهاشو اگه درست استفاده کنه حداقل به جهنم نمیره. خب از چی میترسی؟ اگه به جهنم نمیره یعنی اینکه به کجا میره پس؟! ترس داره گفتن اینکه یک بت پرست ممکنه به بهشت بره؟! مطمئنم اگه خدایی هم قراره باشه، باید با اکثر بنده هاش مهربون باشه. و انسان اراده داره و انسان بودن یعنی سرکشی. همین سرکشی هست که قابلیت عاشق شدن رو به آدم داد و خدا بار امانتش رو به انسان داد. وگرنه که ملائک صدها بار از من و تو خدا رو بیشتر و بهتر عبادت میکنن. پس لطفا امر بهمون مشتبه نشه که آدمها همه باید مسلمون باشن تا سعادتمند بشن! ببین تاحالا فکر کردی خدا چرا به انسان اراده داد؟ اگه قرار بود که همه مسلمون بشن که چه مرضی بود این ترتیب در تاریخ طی بشه؟ یک دفه خدا زارت آدم رو از بهشت مینداخت بیرون با یه قران زیر بغلش!!!! اما میبینی که این کارو نکرد! ناسلامتی انسانها قرار بوده جانشین خدا باشن. یعنی چی؟ یعنی در زمین خدایی کنند! یعنی آزاد هستن! و وقتی آزادی و وقتی خدایی آیا این درسته که بگی فقط یک راه سعادت وجود داره؟ آیا این درسته بگیم فقط یک دین بر حقه؟ بدون در نظر گرفتن شرایطی که افراد در اون بزرگ میشن؟
به هر حال با اون حرف کولبرگ موافقم(اینکه به خاطر اصالت و ارزشمندی کاری رو انجام بدیم نشون میده که نیازی نیست خدایی باشه یا به خاطر دینمون اونو انجام بدیم؛ بلکه بعضی مفاهیم انسانی هستن که ذاتا اصیل و ارزشمند هستن چه دین اون ها رو تایید بکنه یا نکنه که البته میبینیم که تایید کرده. خود همین موضوع نشون میده که دین چیزهایی که با عقل و ذات انسان جور درمیان رو تایید میکنه. وقتشه بپذیریم یه مشت خرافه که با هیچ عقل و دانشی جور در نمیاد رو باید از دین ریخت بیرون!).
این جمله را هم نفهمیدم. لطفا توضیح بیشتر: " ژان پیاژه روانشناس معروف سویسی هم می گوید بالاترین درجه رشد عقلانی انسان این است که به تفکر انتزاعی برسد و از عینیات و ملموسات بتواند خود را جدا کند و در ورای آن ها بتواند بیندیشد."
به هرحال ممنون که با وجود سنگینی درسهات این همه وقت میذاری. امیدوارم امتحانا رو خوب به پایان برسونی.

میم

*****

 خانم میم! سلام و صبحت بخیر
. تو ظاهرا نوشته ها را کامل نمی خوانی یا سرسری می خوانی وگرنه من پاسخ این اشکالات و سوالات را نوشتم در نامه. مثلا وقتی از ثابت بودن ارزشها و اخلاق انسانی در طول تاریخ صحبت می کنی، خب این نشان دهنده چیه؟ آیا جز اینه که حکایت از حقیقت واحدی داره؟ خب این ارزشها و اخلاق ثابت انسانی به درد چی می خوره؟ آیا جز اینه که انسان ها این ارزشها و اخلاق انسانی را برای سعادت شان مفید می دانند؟ و در نهایت وقتی ارزشها مشترک و ثابت باشه و اخلاق مشترک و ثابت باشه، نتیجه اش هم مشترک و ثابت خواهد بود دیگه؛ یعنی سعادت مشترک و ثابت. غیر از اینه؟
. به آن ویژگی های چهارگانه انسان هم چندان توجه نکردی. من می گم آن ویژگی های چهارگانه در بین همه بشر، مشترکه و این نشان دهنده اینه که ذات بشر، ذات واحدی است؛ یعنی حقیقت واحدی داره. در غیر این صورت نمی توانستیم برای انسان به عنوان انسان، ویژگی های مشترک تعریف کنیم. این حقیقت واحد، همان است که خداوند می گه: «نفخت فیه من روحی»؛ «من از روح خودم در او دمیدم». بنابرین، ذات بشر نشأت گرفته از روح خداوند است. معنیش اینه که همه منسوب به حقیقت واحدی هستیم و گرایش به او داریم. بازم این حقیقت واحد از مفهومی به نام سعادت واحد نمی تانه جدا باشه.
. خانم میم! اگه نوشته را خوب خوانده بودی دیگه این سوال را مطرح نمی کردی که اگه من در بین مسیحیان امریکا یا گوساله پرستان هندوستان به دنیا می آمدم، چی می شد!!!
بازم بیشتر توضیح می دم. ببین به دنیا آمدن من در زمان و مکان خاصی، جزء فرصت ها و محدودیت های من محسوب می شه. انسان همیشه با یک سلسله فرصت ها و محدودیت های درونی و بیرونی مواجه است. فرصت های درونی مثل وجود همان ویژگی های چهارگانه، مثل عقل و مثل گرایش به نیکی ها. محدودیت های درونی هم مثل عجول بودن، مثل هوس ها و شهوات فزون خواهانه، مثل وجود زمینه گرایش به فسق و فجور. فرصت های بیرونی مثل به دنیا آمدن و زندگی در جامعه خوب و رشد دهنده و رو به کمال، مثل داشتن خانواده خوب و سالم، مثل فراهم بودن امکانات تعلیم و تربیه مناسب و رشد دهنده. محدودیت های بیرونی هم مثل به دنیا آمدن و زندگی در جامعه ای فاقد این ویژگی ها، خانواده آشفته و از هم گسیخته، نداشتن معلم و راهنمای خوب و نداشتن امکانات تربیتی و آموزشی لازم و رشد دهنده. بودن در یک محیطی که انسان را بیشتر به سمت شهوت و هوس سوق می ده تا به سمت تفکر و تعقل.
به دنیا آمدن من در بین مسیحیان یا گوساله پرستان می توانست جزء محدودیت های بیرونی من باشه؛ اما من می توانستم با استفاده درست و موثر از فرصت های درونیم با این محدودیت های بیرونی مقابله کنم؛ همچنانکه در طول تاریخ، بسیارند افرادی که بااستفاده از فرصت های درونی با محدودیت های بیرونی مقابله کرده و از شرک و بت پرستی خود را رها ساخته اند. برعکسش هم وجود دارد؛ کسانی تحت تاثیر محدودیت های درونی، مغلوب هوس ها و شهوت ها شده و نتوانسته اند از فرصت های بیرونی به درستی استفاده کنند و لذا سرانجام بدی پیدا کرده اند؛ مانند پسر نوح و امثال او در طول تاریخ تا امروز!
عقل، راهنمای درونی است اگر ما بتوانیم آن را از اسارت شهوت های مادی و معنوی رهایی ببخشیم، خاصیتش این است که می توانه انسان را حتی در بدترین حالات اجتماعی و بیرونی، نجات بده و به حقیقت و سعادت نزدیک بسازه.
این را هم خوبه توجه کنیم که «تعقل ناب»، منفعت گرای ظاهری نیست؛ بزرگ ترین ایثارها و فداکاری های تاریخ بشر، برگرفته از ناب ترین تعقل ها بوده وگرنه هرگز اتفاق نمی افتادند. یعنی می خوام بگم که «تعقل ناب»، همواره مخالف و مانع بزرگ منفعت گرایی های ظاهری بوده است.
. ژان پیاژه، بزرگ ترین روانشناسی است که در زمینه روانشناسی رشد و بطور ویژه در زمینه رشد شناختی کار کرده. او می گه بالاترین مرحله رشد شناختی، رسیدن به تفکر انتزاعی است. مفهوم تفکر انتزاعی اینه که یک فرد بتواند بدون اتکا به پدیده های عینی، درباره یک سلسله مفاهیم، عملیات ذهنی انجام بده؛ مثلا درباره عدالت، حقیقت و امثال اینها. تفکر انتزاعی در واقع همان تعقل است.
. خانم میم! خلیفه خداوند بودن به معنای آزادی مطلق نیست؛ به معنای رهایی از همه چیز نیست که هرکس هرجور دلش خواست و هرجور عشقش کشید عمل کنه و بعد بگوید من دارم خدایی می کنم چون جانشین او در زمین هستم!!! خود خداوند هم رفتارش قاعده مند است. در قرآن همواره از سنت های الهی صحبت شده.
این سنت ها و قاعده ها البته به معنای سلب شدن اختیار خدا یا انسان نیست؛ خداوند تحت قاعده «مطلق بودن قدرت»ش می توانه از سنت «کن فیکون» استفاده کنه؛ همچنانکه در ابتدای خلقت این کار را کرده و یا در مورد حضرت مسیح(ع) و ....
انسان هم مسلوب الاراده نیست؛ اما باید بپذیره که در معادله زندگی، به جای x (ایکس) هر عددی قرار بده، نتیجه ای متناسب با ارزش آن عدد خواهد گرفت. این قاعده مندی گریز ناپذیره. حتی مهر خداوند هم از چنین قاعده ای پیروی می کنه.

رو به دل اهل دلی جای گیر                                       
قطره به دریا در و مرجان شود

جنبش هر ذره به اصل خودست                                 
هر چه بود میل کسی آن شود

کافر صدساله چو بیند تو را                                         
سجده کند زود مسلمان شود
                                            «مولانا»

محمد رحمتی